De zorg staat in het hele land onder druk. De vergrijzing van de bevolking en een toenemend tekort aan professionals zorgen er onder andere voor dat het nieuwe kabinet-Jetten plannen heeft om de zorg de komende jaren te hervormen. Maar binnen de transgenderzorg is die druk al té lang voelbaar. Wie zich nu aanmeldt voor levensreddende genderbevestigende zorg, kan rekenen op jarenlange wachtlijsten voordat er een eerste gesprek plaatsvindt. Soms kan het daarna nog eens jaren duren voor de gewenste zorg kan worden verleend. Hoe heeft het zover kunnen komen?
Levensreddende zorg
Het moge duidelijk zijn: transgenderzorg is levensreddende zorg. Maar die levensreddende zorg zit op slot, en de jarenlange wachttijden zijn een lijdensweg voor veel transgender jongeren en volwassenen. Op het moment van schrijven is de wachttijd voor een eerste consult bij het VU Amsterdam minimaal vijf jaar voor volwassenen. Bij het UMC Groningen en het Radboud UMC duurt het respectievelijk langer dan drie en vier jaar voor een intake kan worden ingepland.
Het wachten zet je leven op stil. Zonder uitzicht, zonder perspectief. Het oplopen van de wachtlijsten kan daarbij zorgen voor zowel fysiek als mentaal lijden. En dat mentaal lijden kost mensen soms hun leven. Want de gevoelens van uitzichtloosheid, depressie, sociale isolatie en dysforie zijn soms niet meer draagbaar. De cijfers liegen er niet om: transgender personen overlijden 3 tot 4 keer vaker door zelfdoding dan cisgender personen (Wiepjes et al., 2020). Daarbij moet een belangrijke kanttekening worden geplaatst: gedachten aan zelfdoding nemen vaak af wanneer mensen toegang krijgen tot goede transgenderzorg (113, COC Nederland & Rijksuniversiteit Groningen, 2024). Het is dus belachelijk dat juist op deze essentiële zorg een wachttijd van 5 jaar kan staan, en dat we daar als Nederland genoegen mee nemen.
Noodklok
Vanuit de transgender gemeenschap klinkt al jaren een noodkreet. In 2021 vonden door het hele land de Trans Zorg Nu! protesten plaats. Het doel? Weg met wachtlijsten en diagnoses, naar zelfbeschikking en decentralisatie. Op de instagrampagina @vugendermistreatment worden verhalen gedeeld over de behandeling bij het VU Amsterdam. Samenvattend: lange wachttijden, bewijsdrang om “trans genoeg” over te moeten komen en een monopoliepositie op de transgenderzorg. Fotograaf Prins de Vos toonde beeldend de realiteit van het wachten in de fotoserie ‘On Hold’. Het portret van de twintigjarige Mika won zelfs een van de prestigieuze World Press Photo Awards. In 2025 werd de landelijke campagne ‘Genderdiagnonsens’ gelanceerd, om aandacht te vragen voor de voortdurende druk op de zorg.
Los van de vraag hóe de zorg voor transgender personen is ingericht (want come on, trans personen hebben geen zorgverlener nodig die bepaald of ze “trans genoeg” zijn om medische hulp te kunnen krijgen), is duidelijk dat het met de wachttijden zo niet langer door kan gaan. En naast het belang van de zorg voor het welzijn van transgender personen hebben de lange wachtlijsten ook een ander gevolg: een deel van de transgender personen voelt zich hierdoor genoodzaakt om gebruik te maken van medicatie zonder voorschrift en zonder controle, meldde voormalig minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) Kuipers in 2022.
Niet alleen de transgender gemeenschap zelf luidde de noodklok: landelijke media kopten de afgelopen jaren artikelen met titels als ‘Transzorg is een grote zooi aan onbetrouwbare zorgaanbieders en ellenlange wachtrijen’ (Vice, 2022), ‘Wat gaat er mis in de Nederlandse transgenderzorg?’ (NPO, 2022) en ‘Crisis in transgenderzorg: jarenlange wachttijd en verergerende mentale problemen’ (Hart van Nederland, 2025). Door de jaren heen stelde de Tweede Kamer meermaals vragen (om er maar een paar te noemen: Ellemeet, Westerveld en Özütok (2019), Ploumen en van der Hul (2019), Westerveld en Slagt-Tichelman (2024)) naar de ellenlange wachttijden. En de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme meldt in 2025 dat “de positie van transgender mensen in Nederland zorgwekkender dan ooit” is. “De Nederlandse overheid schiet tekort in bescherming, zorg en erkenning.” Duidelijker kan je het niet maken, toch?
“Los van de vraag hóe de zorg voor transgender personen is ingericht (want come on, trans personen hebben geen zorgverlener nodig die bepaald of ze “trans genoeg” zijn om medische hulp te kunnen krijgen), is duidelijk dat het met de wachttijden zo niet langer door kan gaan.”
Kwartiermaker transgenderzorg
Eind 2018 stelde het ministerie van VWS dan ook samen met Zorgverzekeraars Nederland een Kwartiermaker Transgenderzorg aan. De wachttijd bij het VU Amsterdam is op dat moment meer dan twee jaar. De opdracht aan de Kwartiermaker: het verlagen van wachttijden in de transgenderzorg, betere samenwerking tussen zorgaanbieders en het toekomstbestendig maken van de transgenderzorg. Wordt er vanuit de zorginstellingen dan niks ondernomen? Uit onderzoek van de Kwartiermaker blijkt dat het aanbod van transgenderzorg wel degelijk stijgt, maar de vraag veel forser toeneemt (Zorgvuldig Advies, 2021). In 2021 nam het zorgaanbod bijvoorbeeld met 15% toe, terwijl de zorgvraag steeg met 63%. Wel is hierbij belangrijk om te noemen dat uit later onderzoek van de Kwartiermaker bleek dat één persoon zich gemiddeld op 1,5 wachtlijst inschrijft (Zorgvuldig Advies, 2022). Oftewel: de zorgvraag (ten tijde van het onderzoek gelijk aan 8630 aanmeldingen) staat gelijk aan een lager daadwerkelijk aantal personen (ten tijde van het onderzoek gelijk aan 5753 personen).
Desalniettemin zorgt de drukkende zorgvraag voor een forse stijging van de wachttijd: in 2021 werd een gemiddelde stijging van de wachttijd van 16 weken in één jaar tijd gemeten. In maart 2022 meldde de Kwartiermaker een gemiddelde wachttijd van 51 weken, verdeeld over alle aanbieders, met een gewogen gemiddelde van 101 weken (Zorgvuldig Advies, 2022). De opdracht voor de Kwartiermaker liep eind 2022 af. Hoewel in hun eindrapportage duidelijk wordt dat het aantal zorgplekken voor psychologische zorg tijdens hun termijn als Kwartiermaker is toegenomen met 123% voor 18-min en met 483% voor 18-plus, is dat niet genoeg om de vraag de kop te bieden (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2022). De wachttijd bij het VU is op dat moment opgelopen tot meer dan drie jaar.
De zorgvraag ligt overigens niet alleen bij zorginstellingen zoals het VU. Onderzoek toont aan: trans personen zijn nu te vaak aangewezen op specialistische genderzorg zoals het VU, terwijl veel van hun vragen net zo goed – en soms beter – thuishoren in de reguliere (eerstelijns)zorg, zoals bij de huisarts of in de ggz (Radboud Universiteit, 2023). Maar die zorginstanties zijn daar op dit moment nog onvoldoende (of helemaal niet) op voorbereid. Ook dat zorgt voor toenemende druk op de gespecialiseerde zorginstellingen, met de groeiende wachtlijsten als gevolg.
Wachtstand
En met het doorlopen van de wachtlijst ben je er nog niet: patiëntenbelangenorganisatie Transvisie meldde in 2025 dat transgender personen na een eerste intake gemiddeld 13 maanden moeten wachten op een gesprek met een psycholoog. In hun persbericht benoemd Transvisie scherp wat dat betekent: “dit zijn niet zomaar cijfers, maar levensjaren die verloren gaan.” “Als je niet de zorg kan krijgen die je wilt, zet dat je leven stil,” betoogt ook psycholoog in de transgenderzorg Eva-Marijn Stegemann.
Onderzoek bevestigt dit beeld: de effecten van de wachttijd zijn zeer negatief voor transgender personen (Van de Grift et al., 2024). De ‘wachtstand’ waarin transgender personen staan zorgt voor meer psychologische en psychosociale klachten, een slechtere gezondheid en een zwaarder wordende zorgvraag. Dit bevestigt het beeld wat ik al eerder schetste. Daarnaast laat het onderzoek ook zien dat door de druk van de wachttijden de ongelijkheid toe kan nemen: individuele weerbaarheid (bijvoorbeeld door een groot sociaal netwerk) en middelen kunnen ervoor zorgen dat sommige personen beter met de wachttijd kunnen omgaan, of zelfs betere toegang hebben tot particuliere zorg.
“In hun persbericht benoemd Transvisie scherp wat dat betekent: “dit zijn niet zomaar cijfers, maar levensjaren die verloren gaan.””
Een opgave, ook buiten de zorg
En ja, ook moet gezegd worden dat het welzijn van transgender personen een vraagstuk is dat om méér dan zorg draait. Het gaat om maatschappelijke inclusie. Twee ZonMw-projecten lieten in 2022 al blijken: wachtlijsten voor transgenderzorg kunnen en moéten verkort worden – maar dat is niet alleen een medische, maar ook een maatschappelijke uitdaging. Valentijn de Hingh betoogt dat volgens hen een belangrijk probleem tot nu toe te weinig aandacht krijgt in het discours over genderzorg: “dat wat trans mensen écht nodig hebben voor een belangrijk deel helemaal niet in een ziekenhuis te halen valt. Wat ze nodig hebben is een maatschappij die ruimhartig plek voor ze maakt. Ook – of júist – als ze niet kiezen voor medische behandelingen.”
Toch denk ik dat we een eerste stap kunnen zetten door de huidige zorgcrisis aan te pakken. Deze uiteenzetting maakt duidelijk: ook dat raakt aan meer dan de zorg zelf. Het raakt aan politiek-bestuurlijke keuzes om te investeren in betere genderzorg of het thema hoog op de agenda te zetten. Want uiteindelijk draait het om een simpele vraag: heeft iedereen, ook transgender personen, recht op tijdige en passende zorg?
Over de auteur(s)
